Thema

Queer

Geschiedschrijving over LHBTIQ+ personen en -gebeurtenissen is in het verleden meestal opgetekend als een verhaal over een afwijking van de norm. Kunnen we die verhalen opnieuw interpreteren?

Juni wordt vaak gezien als de internationale Pride-maand, een maand waarin iedereen die zich identificeert als queer diens identiteit kan vieren als iets om trots op te zijn. Voor Brabantserfgoed.nl een aanleiding om de verhalen van deze gemeenschap in Noord-Brabant uit te lichten. Ook bij het Brabants Historisch Informatie Centrum kun je over dit thema meer te weten komen.

Wil jij jouw verhaal delen over de queergemeenschap in Brabant? Neem dan contact met ons op.

 

Een Brabander op de brandstapel: sodomiezaken in de Zuidelijke Nederlanden

Het leger in om jezelf te zijn

Maria van Antwerpen

De seksualiteit van Willem II der Nederlanden

To Hölscher

To Hölscher en Christine Banning

Huib van Vugt

Vervolging van homoseksueel gedrag in Noord-Brabant tijdens de bezetting

Conservatieve religieuzen en Brabantse vrouwen in ‘mannenkleren’

Brabants protest tegen anti-gaywetgeving in Engeland

Cindy de Koning over het universele huwelijk

100
200
300
400
500
600
700
800
900
1000
1100
1200
1300
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
2100
2200
2300
2400
2500
2600
2700
2800
2900
3000
3100
3200
3300
1320
1330
1340
1350
1360
1370
1380
1390
1410
1420
1430
1440
1450
1460
1470
1480
1490
1510
1520
1530
1540
1550
1560
1570
1580
1590
1610
1620
1630
1640
1650
1660
1670
1680
1690
1710
1720
1730
1740
1750
1760
1770
1780
1790
1810
1820
1830
1840
1850
1860
1870
1880
1890
1910
1920
1930
1940
1950
1960
1970
1980
1990
2010
2020
2030
2040
2050
2060
2070
2080
2090
2110
2120
2130
 
Maria van Antwerpen
17 januari 1719 — 31 december 1781
 
Een Brabander op de brandstapel: sodomiezaken in de Zuidelijke Nederlanden
1 januari 1465

Terminologie

LHBTIQ+, gay, queer, de regenboog, er zijn allerlei benamingen om in principe dezelfde gemeenschap aan te duiden. De letters van LHBTIQ+ staan voor lesbisch, homo, biseksueel, transgender, intersekse en queer. Het plusteken staat voor mogelijke andere identificaties die niet onder een genoemde term valt.

Op deze pagina zullen we vooral het woord queer gebruiken, omdat dit een veelvoorkomende koepelterm is. Het is een Engels leenwoord dat in eerste instantie 'vreemd' betekende, maar in de negentiende eeuw een scheldwoord is geworden voor voornamelijk homoseksuele mannen. Eén van de vroegste voorbeelden van dit gebruik was bijvoorbeeld aan het adres van Ierse auteur Oscar Wilde, waarvan bekend was dat hij verhoudingen met andere mannen had. In de tweede helft van de twintigste eeuw is queer een geuzennaam geworden, wat inmiddels als paraplubegrip is ingeburgerd.

Voorkant van een leesplankje dat ontwikkeld is in Tilburg ter gelegenheid van Roze Maandag 2019. (Bron: Collectie Stadsmuseum Tilburg, 2019)

Voorkant van een leesplankje dat ontwikkeld is in Tilburg ter gelegenheid van Roze Maandag 2019. (Bron: Collectie Stadsmuseum Tilburg, 2019)

Alle rechten voorbehouden

Achterkant van een leesplankje dat ontwikkeld is in Tilburg ter gelegenheid van Roze Maandag 2019. (Bron: Collectie Stadsmuseum Tilburg, 2019)

Achterkant van een leesplankje dat ontwikkeld is in Tilburg ter gelegenheid van Roze Maandag 2019. (Bron: Collectie Stadsmuseum Tilburg, 2019)

Alle rechten voorbehouden

Vanwege een gedeeld verleden van uitsluiting (wat gold voor iedereen die gender of seksualiteit anders uitdroeg dan de gevestigde norm) en een gedeelde cultuur is er sprake van een gemeenschap met gezamenlijk erfgoed. Maar mensen zullen dit op verschillende manieren interpreteren en ervaren. Niet iedereen die onderdeel is van die gemeenschap gebruikt de term queer. Bovendien kan er ook binnen de groep de wij queer noemen sprake zijn van onderlinge uitsluiting.

Het is een beetje kunstmatig om deze huidige term voor verhalen uit het verleden gebruiken. Dat is een uitdaging voor iedereen die zich bezighoudt met historisch onderzoek naar groepen die uitgesloten zijn en worden.

We kiezen ervoor om het verhaal van Brabant aan te vullen met verschillende perspectieven. Daarom gebruiken wij de term queer om deze verhalen te bundelen en in de spotlight te zetten.

Op zoek naar bronnen

Omdat queer relaties en -identiteiten, zowel in het verleden als nu, niet binnen bepaalde gevestigde normen en waarden vallen, zijn er maar beperkte historische bronnen erover te raadplegen.

Dagboeken, memoires of literatuur en gedichten kunnen een inkijkje bieden in het dagelijks leven van queer personen. Maar het is gebruikelijker om queer geschiedenis te vinden in bronnen van de rechtbank. Dat is het geval voor Jehan Ghijs uit Breda, die in 1465 voor sodomie wordt veroordeeld, en voor Hendrikje Schuur, die in de zeventiende eeuw voor haar relatie met een andere vrouw wordt veroordeeld. Bovendien ging er een golf van sodomietenvervolgingen door de Nederlanden tussen 1730 en 1732.

Een ander bekend voorbeeld uit de rechtbank is dat van Maria van Antwerpen, 'Heldinne van Breda', die op verschillende momenten als man door het leven gaat en in het huwelijk treed met een vrouw. Maria zelf verklaarde daarover: "Ik ben in de natuur een manspersoon, maar uiterlijk een vrouwspersoon".

MariavanAntwerpenVonnisErfgoedBreda

Het eerste vonnis van Maria van Antwerpen waarin ze verbannen wordt uit Brabant, Limburg en alle garnizoenssteden. (Bron: Erfgoed Breda)

Alle rechten voorbehouden

Deze bronnen geven een eenduidig beeld, omdat het gaat over rechtszaken waarin het 'afwijkende' gedrag van deze personen wordt bestraft. Toch is het wel één van de manieren om uitgesloten groepen terug te kunnen vinden.

Het Brabants Historisch Informatie Centrum heeft een zoekwijzer ontwikkeld om onderzoekers op weg te helpen in brononderzoek over queer thema's. Bovendien vindt je op deze pagina veel verschillende raadpleegbare bronnen over dit onderwerp.

Meer dan roze maandag

Bij queer erfgoed in Brabant denk je misschien al snel aan Roze Maandag op de Tilburgse kermis en de vestiging van de Gay Krant in Best. Beide initiatieven van Tilburger Henk Krol, die ook betrokken was bij de strijd van Bredase jurist Jan Wolter Wabeke voor de openstelling van het huwelijk in Nederland in 2001, het universele huwelijk. Voor heel Nederland kom je waarschijnlijk uit bij de emancipatiebeweging en de verwoestende effecten van de aidsepidemie. Voornamelijk na 1980.

Voor de oprichting van de eerste organisatie van homo-emancipatie kunnen we iets verder terug. De oprichting van het Nederlands Wetenschappelijk Humanitair Komitee (NWHK) in 1912 was in eerste instantie een reactie op het invoeren van Artikel 248bis in 1911. Dit artikel in het Wetboek van Strafrecht stelde het strafbaar om seksueel contact te hebben met iemand van hetzelfde geslacht van jonger dan 21 jaar, terwijl voor heteroseksueel contact de leeftijdsgrens bij 16 jaar lag.

Het NWHK constateerde dat hiermee homoseksualiteit verder in de taboesfeer moest komen. Uiteindelijk werd de organisatie opgeheven na de Duitse inval in 1940. Na de oorlog werd het COC opgericht en het stokje voor homo-emancipatie weer opgepakt. Het zou uiteindelijk tot 1971 duren voor Artikel 248bis werd opgeheven.

Dit erfgoed staat in het teken van aan de ene kant onderdrukking en aan de andere kant strijd voor tolerantie en emancipatie. Historicus Jeffrey Weeks zegt daarover tegen het blog Notches:

"We hebben betere bewustwording over onze eigen geschiedenis nodig, niet alleen op zichzelf staand, maar zodat we ons bewust zijn van bewegingen waar we tegen strijden en de noodzaak om die bewegingen voor te zijn."

 

 

Bronnen

Brants, L., Tussen repressie en provocatie, geschiedenis van de homo- en lesbische emancipatie in Eindhoven 1948-1990, Apeldoorn, 2017.

https://blog.nationalarchives.gov.uk/queer-history-a-history-of-queer/(geraadpleegd op 30-05-2023).

https://notchesblog.com/2015/02/10/sexual-politics-in-the-era-of-reagan-and-thatcher-marc-stein-in-conversation-with-jeffrey-weeks/ (geraadpleegd op 30-05-2023).

https://www.queerustories.nl/canon/1911-homoseksualiteit-in-het-strafrecht/ (geraadpleegd op 30-05-2023).

https://www.queerustories.nl/canon/1730-sodomietenvervolging/ (geraadpleegd op 30-05-2023).

https://withpride.ihlia.nl/story/openstelling-van-het-huwelijk/ (geraadpleegd op 30-05-2023).

Draag bij aan Brabants erfgoed!

Wil je een verhaal delen? Vul hieronder je gegevens in, en geef kort aan wat je zou willen bijdragen. De redactie neemt dan contact met je op.